اصول پارسي نويسي با الفباي « پاراتين »

(پاراتين = پارسي + لاتين)

نويسنده: دکتر عليرضا ثمري

فهرست
(بر روي بخش مورد نظر کليک کنيد)

مقدمه

     اگرچه امروزه ميتوان  به سادگي در محيطهاي کامپيوتري به تايپ پارسي پرداخت (رجوع کنيد به کتاب «تايپ متون پارسي در کامپيوتر» نوشتة دکتر عليرضا ثمري, انتشارات نيما) و اگرچه اين کار بسياري از مشکلات فراروي پارسي زبانان را برطرف خواهد ساخت, ولي هنوز بسياري از مشکلات کامپيوتري و از آن نيز فراتر, بسياري از مشکلات نوشتاري ما پارسي زبانان همچنان حل نشده باقي مانده است.
     مشکل اساسي ما نه تنها در پارسي نويسي برروي کامپيوتر, بلکه حتي در پارسي نويسي با الفباي آشناي پارسي(در واقع عربي) با مداد و خودکار و برروي کاغذ نيز  به قوت خود باقي است.
     شما در حال خواندن مطالبي هستيد که به زبان پارسي, ولي با الفباي عربي نوشته شده اند. شايد بپرسيد که مگر پارسي را هميشه اينطور نمي نويسند؟ يا  شايد بپرسيد مگر پارسي با الفباي ديگري هم نوشته ميشود؟ جواب پرسش اول «نه» و جواب پرسش دوم «بله» است. به مطالب زير کاملاً توجه کنيد.

بالاي صفحه

آنها نيز ميتوانند پارسي بخوانند و بنويسند اگر...

    اکثر جوانهاي ايراني بين ده تا بيست و پنج ساله که حداقل پنج تا ده سال اخير را در خارج از کشور بسر برده اند بخوبي قادر به صحبت به زبان پارسي بوده و اين زبان را بدون هيچ اشکالي مي فهمند, اما قادر به خواندن و نوشتن به زبان پارسي نيستند. اين جوانان از خواندن تمامي آثار ادبي و فرهنگي هزاران سال تاريخ کشور خود محرومند, نمي توانند روزنامه ها و مجلاّت را به زبان مادري خود بخوانند, و حتي هنگام مشاهدة تلويزيونهاي پارسي زبان, نمي توانند نوشته هاي روي صفحه تلويزيون را درک کنند. آنها حتي قادر به نامه نگاري با فاميل و آشنايان و چه بسا پدر و مادر خود در ايران نيز نبوده و از هرگونه ارتباط نوشتاري با همزبانان خود بکلّي محرومند. نگاهي به دور و بر خود بيندازيد! آيا برادر و خواهر کوچکتر, يا پسر و دختر عزيز شما, يا فرزندان دوستان و نزديکان شما جزء اين گروه نيستند؟

     از آنجا که اشکال استفاده از الفباي نامأنوس عربي در زبان پارسي فقط به مورد فوق (ناآشنائي جوانان ايراني بزرگ شده در خارج با اين الفبا) محدود نمي شود. در زير به چندين اشکال عمدة ديگر اين مسئله که همگي بسيار فراگير بوده و به ا حتمال بسيار زياد خود شما نيز شخصاً با يک يا چند مورد از آنها مواجه شده ايد, اشاره شده است:

·   هنگام کار با کامپيوتر و ارسال e-mail استفاده از الفباي عربي امکانپذير نيست. هم اکنون نيز تقريباً تمام پارسي زباناني که از طريق e-mail با يکديگر ارتباط دارند, از الفباي لاتين استفاده ميکنند, اما متأسفانه اين کار قانونمند و با قاعده نشده است و لذا مثلاً کلمة «جويا» را به اشکال بسيار مختلف زير مي نويسند:

Joia-joya-juia-juya-goia-goya-guia-guya-jooia-jooya-gooia-gooya-jouia-jouya-gouia-gouya …

·   افرادي که با طراحي صفحات اينترنتي و ساخت سايت هاي اينترنتي آشنائي دارند بخوبي آگاهند که استفاده از زبان پارسي در صفحات اينترنتي بسيار مشکل و پُردردسر است.

·   الفباي زبان عربي اگرچه کاملاً متناسب با زبان عربي ساخته و پرداخته شده است, ولي به هيچ وجه براي زبان پارسي مناسب نيست. بعنوان مثال عرب ها واقعاً هنگام تلفظ بين «س», «ص» و «ث»؛ بين «ز», «ذ», «ض» و «ظ»»؛ بين «ه» و «ح»؛  بين «ت» و «ط»؛ بين «ع» و «ئـ »؛  يا بين «ق» و «غ» تفاوت قائل مي شوند و اين حروف را يکسان تلفظ نمي کنند, اما در زبان پارسي هيچ تفاوتي بين نحوة تلفظ آنها وجود ندارد و وجود اين الفبا تنها موجب سردرگمي شده و خواهدشد. لذا کافي است بجاي 15 حرف بالا, تنها 6 حرف داشته باشيم.

·   بسياري از خارجيان در فراگيري زبان پارسي با اولين مشکلي که مواجه مي شوند, دشواري و ناآشنا بودن الفباي آن است و اين خود مانعي بسيار بزرگ پيش روي بسياري از آنها قرار ميدهد و اکثر آنها از فراگيري زبان پارسي صرفنظر مي کنند.

·   بسياري موارد ديگر که با اندکي تفکّر و تعمّق, خود آنها را درخواهيد يافت.

با توجه به حياتي بودن اين مسائل, امروزه توجّه و اهتمام به يکسان سازي شيوة نگارش زبان پارسي با الفباي لاتين ضرورتي حياتي بوده و هر روز بيش از پيش لازم و غير قابل گريز مي گردد. هدف از اين نوشتار شروع اين روند نيست, بلکه تنها سروسامان دادن و قانونمند کردن آن است, لذا از تمامي اساتيد, صاحبنظران, اديبان, دبيران, نويسندگان, ناشران, و تمامي دلسوزان زبان و فرهنگ پارسي و تمامي بزرگاني که بسياري از آنان سالها بيش از تمام مدت عمر مرا صرف تدريس زبان و فرهنگ پارسي کرده اند به جهت جسارت خويش در بردن قلم برروي کاغذ و ابراز اين موضوع  در حضور چنين اساتيدي پوزش طلبيده, و صميمانه از همگي آنان استدعا دارم که هرگز در ايرادات و اشکالات اين نوشتار به ديدة اغماض ننگريسته و هرگونه ايراد, اشکال, اشتباه, انتقاد و نظر اصلاحي خود را از طريق نامه و ترجيحاً از طريق    e-mail  با نويسنده در ميان بگذارند nimabook@gmx.de). پيشاپيش از تمامي اين عزيزان و سروران گرامي صميمانه سپاسگذاري کرده و استدام حضورشان را در عرصة گسترش زبان و فرهنگ پارسي آرزو مي نمايم.

     در صفحات بعدي اين کتاب با اصول الفباي پاراتين و نحوة نگاشتن مطالب پارسي با اين الفبا آشنا خواهيدشد.

بالاي صفحه

 اصول الفباي پاراتين

     نگارش حروف صدادار و بي صداي پارسي با الفباي لاتين بسيار ساده بوده و اغلب جايگزين هاي بسيار مناسبي براي الفباي عربي يافت ميشود و به سادگي ميتوان از الفباي لاتين براي نگاشتن کمات پارسي استفاده کرد. بندرت با اشکالاتي جزئي مواجه ميشويم که اولاً تعداد اين اشکالات نسبت به اشکالات موجود در نگارش پارسي با الفباي عربي بسيار کمتر است,  و ثانياً در اين موارد معدود نيز با تبيين قواعدي بسيار ساده ميتوان موانع را از ميان برداشت.

     درميان زبانهاي مختلفي که امروزه از الفباي لاتين استفاده مي کنند, لحن و تلفّظ و شيوة بيان هيچيک بطور کامل و صددر صد قابل انطباق با زبان پارسي نيست و لذا ناچاريم از ترکيبي از اين زبانها استفاده نمائيم. در اين ميان دو زبان انگليسي و آلماني تطابق نسبي بيشتري با زبان پارسي داشته و با کمک هردوي آنها, ميتوان الفباي مناسب لاتين براي زبان پارسي را آماده نمود. البته براي برخي از حروف پارسي ناچار به استفاده از دو حرف لاتين همراه با هم هستيم(مثل «چ», «خ», «ژ», «ش» و «ق») که اين وضع در خود زبانهايي که از الفباي لاتين استفاده ميکنند نيز وجود دارد. در اين نوشتار سعي بر اين بوده است که:

·   ساده ترين روش ممکن براي استفاده از الفباي لاتين ارائه شود, بطوري که نوشتن کلمات پارسي با کمترين تعداد حروف لاتين عملي باشد.

·        طرز خواندن حروف تا حد امکان به زبانهاي اصلي لاتين شبيه باشد.

·        تا حد ممکن از نقطه, دو نقطه, کاما, ويرگول, خط بالا, خط پائين و غيره براي حروف استفاده نشود.

·   از آنجا که تقريباً تمام کامپيوترهاي موجود در ايران داراي صفحه کليد انگليسي هستند و اکثر پارسي زبانان از اين صفحه کليد استاندارد استفاده مي کنند, کلية علائم مورد استفاده, در اين صفحه کليد موجود باشند.

·   فراگيري و کاربرد آن براي تمام جوانان ايراني الاصل خارج از کشور و همچنين براي خارجياني که مايل به فراگيري زبان پارسي هستند, بسيار ساده باشد.

·   کلمات پارسي دقيقاً به همان شکل که بيان مي شوند نوشته شوند, نه آنکه درصدد جايگزيني تک تک حروف الفباي عربي با الفباي لاتين باشيم. به بيان ديگر هدف ما بايد استفاده از الفباي لاتين براي نگاشتن آنچه باشد که در زبان پارسي گفته ميشود, نه آنکه بخواهيم صرفاً براي هريک از الفباي عربي معادلي لاتين تعيين کنيم. مثلاً حرف «و» در کلمة «خواست» و همچنين حرف «ـه» در انتهاي کلمة «خانه» تلفظ نمي شوند و نيازي نيز نمي باشد تا در نوشتن اين کلمه با الفباي پاراتين آنها را بياوريم.

·   هدف بسيار مهم بعدي اينست که کاملاً دقت نمائيم که در الفباي پيشنهادي, هر کلمه اي که شفاهاً بيان ميشود تنها به يک طريق قابل نگارش باشد و اگر بخواهيم آنرا برروي کاغذ بياوريم, دچار اشکال و سردرگمي نشويم. عکس اين موضوع نيز به همان اندازه مهم است, يعني يک کلمه که با اين الفبا نوشته شده است, نبايد به چند صورت خوانده شود و خواننده را دچار سردرگمي کند (اين مشکل بزرگ در زبان انگليسي بوضوح وجود دارد و اغلب کلمات انگليسي به همانگونه اي که نوشته مي شوند, خوانده نمي شوند و لذا در لغتنامه هاي انگليسي نياز به استفاده از «فونتيک» براي روشن ساختن طرز تلفظ کلمات نگاشته شده ضروري است. اما در زبان آلمان اکثر کلمات به همان صورتي که نوشته مي شوند خوانده شده و لذا در اين زبان نيازي به استفاده از «فونتيک» نيست. به همين دليل در هيچيک از لغتنامه هاي آلماني براي کلمات «فونتيک» نمي بينيم).

بالاي صفحه 

«حروف بيصداي پارسي» در الفباي پاراتين

     حروف بيصداي پارسي و معادلهاي آنها در الفباي پاراتين عبارتند از:

بـ ب                                B,b                    پـ پ                                 P,p

        تـ ت, ط                                T,t                  ثـ ث, سـ س, صـ ص           S,s

        جـ ج                                    J,j                  چـ چ                             Ch,ch

        هـ ه ـهـ ـه, حـ ح           H,h                      خـ خ                             Kh,kh

        د                   D,d                                     ذ, ز, ضـ ض, ظ                   Z,z 

        ر                                     R,r                   ژ                                      Zh,zh

        ش                                   Sh,sh               غـ غ, قـ ق                        Gh,gh

        فـ ف                                F,f                  کـ ک                                   K,k

        گـ گ                             G,g                  لـ ل                                        L,l

        مـ م                               M,m                نـ ن                                      N,n

        و                                  V,v                  يـ ي                                      Y,y

بالاي صفحه

 توضيحات:

·        حرف لاتين J,j بهتر است براي «ج» بکار رود, نه براي «ژ».

·     براي حرف «خ», بهترين و متداولترين جايگزين, همان Kh است, اگرچه در برخي فرهنگهاي لغات از حرف «X» براي قسمت تلفظ آن استفاده ميشود که با توجه به آنکه تلفظ حرف «X» در هيچيک از زبانهاي لاتين هيچ شباهتي به «خ» نداشته و کاربرد آن هم براي پارسي زبانان و هم براي افراد خارجي که مايل به فراگيري زبان پارس هستند, موجب سردرگمي و اشکال ميگردد, بهتر است از آن صرفنظر شود.

·   در زبان آلماني, «ش» را بصورت Sch و «چ» را بصورت Tsch مي نويسند, لذا بديهي است که معادلهاي انگليسي (Sh , Ch) بهتر و ساده تر هستند.

·   شايد در ميان حروف بالا ترکيب بکار رفته براي حرف «ژ» غريبتر و نامأنوستر باشد. درواقع متداول است که براي حرف «ژ» از «G», يا گاهي نيز از «J» استفاده شود و انگليسي زبانها نيز خود گاهي اين دو حرف را با صداي «ژ» تلفظ مي کنند. در زبان فرانسه نيز اغلب حرف «J» بصورت «ژ» خوانده مي شود,  ولي در زبان پارسي بهتر است اين دو حرف لاتين را بترتيب به «گ» و «ج» اختصاص دهيم و براي «ژ» از همان ترکيب دوحرفي «Zh» استفاده نمائيم.

·   پارسي زبانان براي نوشتن حرف «واو» پارسي با الفباي لاتين بطور معمول گاهي از V,v و گاهي از W,w استفاده ميکنند, اما به جهت سادگي بيشتر, استفاده از V,v مناسبتر است.

بالاي صفحه

 «حروف صدادار پارسي» در الفباي پاراتين

حروف صدادار و معادلهاي آنها در الفباي پاراتين عبارتند از:

اَ , ـ َ                  (اَسب, بَد)                                          A,a  (Asb, Bad)

اِ , ـِ                  (اِنسان, مِهر)                                  E,e  (Ensan, Mehr)

اُ , ـُ                  (اُميد, صُبح)                                           (Omid, Sobh)

آ, ا                    (آب, بابا)                                          A,a  (Ab, Baba)

ايـ , اي, يـ , ي    (ايران, سيب, ماهي)                     I,i  (Iran, Sib, Mahi)

او, ـ و               (او, سوت)                                              U,u  (U, Sut)

     مي بينيد که حروف صدادار نيز با الفباي پاراتين به راحتي قابل نگارش هستند. تنها مشکل موجود در اينجا, تمايز بين «آ , ا» و «اَ , ـَ» است که هردو به يک شکل نوشته ميشوند. مثلاً درکلمة «بَنا Bana» هيچ تمايزي بين «ـَ»  «ـا» نيست. جالب است بدانيد که اين مشکل در تمامي زبانهايي که از الفباي لاتين استفاده ميکنند, مانند انگليسي و آلماني نيز وجود دارد, مثلاً در زبان انگليسي به تلفظ دو کلمة زير که هردو با «a» نوشته ميشوند توجه کنيد:

          Cat («کَت» به معني گربه)           Car(«کار» به معني ماشين)

     لذا بهتر است که در زبان پارسي نيز آنرا به همان شکل رها کنيم و تفاوتي بين ايندو قائل نشويم. شايد بتوان مثلاً براي نشان دادن «آ , ا» از دو حرف «a» پشت سر هم بصورت «aa», يا از حرف «a» با علامتي بالاي آن استفاده کرد, ولي به نظر ميرسد که بهتر است اين اشکال را به همين صورت رها کنيم و در صدد رفع آن به بهاي افزودن علائم مختلف به الفباي پاراتين برنيائيم.

    ضمناً در زبان انگليسي حرف «U» گاهي بصورت «آ», گاهي بصورت «اُ» و گاهي بصورت «او» خوانده ميشود, اما در زبان آلماني اين حرف فقط بصورت «او» خوانده ميشود و لذا در زبان فارسي نيز از همين مورد استفاده کرده و آنرا تنها بجاي صداي «او» در کلماتي مانند «خوب» و «پول» بکار ميبريم.

بالاي صفحه

 «صداهاي ترکيبي» پارسي در الفباي پاراتين

     منظور از صداهاي ترکيبي, صداهائي است که بصورت دو حرف صدادار پشت سرهم بيان ميشوندو براي نوشتن آنها بايد از دو حرف صدادار الفبا استفاده شود (در زبان آلماني به چنين صداهائي «ديفتونگ» مي گويند). صداهاي ترکيبي در زبان پارسي عبارتند از:

1 – آي (Ay, ay) –  در کلمات «واي Vay» و «ماي(ماه ميلادي) May»

2 – اَي (Ay, ay) –  در کلمات «اَيتام Aytam» و «حَيات Hayat»

3 – اِي (Ey, ey) – در کلمات «اِيوان Eyvan» و «حِيوان Heyvan»

4 – اُي (Oy, oy) – در کلمات «عُيوب Oyub» و «خُوي Khoy»

5 – اُو (Ou, ou) – در کلمات «اُوج Ouj» و «رويا Rouya»

بالاي صفحه

 «پايانه» هاي پارسي در الفباي پاراتين

     منظور از پايانه ها, اصواتي است که در زبان پارسي براي اتصّال کلماتي مانند موصوف و صفت يا مضاف و مضافً اليه به يکديگر؛ براي جمع بستن کلمات؛ براي اشاره به موردي نامعين؛ بعنوان تنوين و يا «الـ » که ميان دوکلمة عربي و براي اتصّال آنها بکار ميرود. براي آنکه وارد جزئيات دستوري اين مفاهيم نشويم, بايد گفت منظور بيان کلماتي مانند کلمات زير است:

     «کتاب ـِ من», «خانــة تو», «کتاب ها», «کتاب هاي ما», «کتابي(يک کتاب)», «خانه اي», «کتاب هائي يا کتاب هايي», «کتابُ دفتر(در زبان عاميانه و يا در شعر که بجاي «وَ», «اُ» خوانده ميشود, مانند «سر و جان» که «سر ـُ جان» خوانده ميشود)»,...

     بهتر است اين پايانه ها را بدون هيچ فاصله اي و بصورت چسبيده به کلمة قبلي بياوريم. براي نوشتن اين پايانه ها نيز بترتيب از حروف زير استفاده ميکنيم:

1 - «- ـِ , e» مانند «کتابِ من Ketabe man»

2 – «- ة ـة  ye» مانند «خانة تو Khaneye to»

3 - «- ها ha» مانند «کتاب ها Ketabha»

4 - «- هايِ haye» مانند «کتابهايِ ما Ketabhaye ma»

5 - «- ي i» مانند «کتابي(يک کتاب) Ketabi»

6 - «- اي 'i» مانند «خانه ايKhane'i   (رجوع کنيد به دو صفحة بعد, کاربرد «ع» و «همزه» در زبان پاراتين)»

7 – «- هايي hayi» مانند «کتابهايي Ketabhayi»

8 - «- هائي ha'i» مانند «کتابهائي Ketabha'i (رجوع کنيد به دو صفحة بعد, کاربرد «ع» و «همزه» در زبان پاراتين)»

9 - «- ـُ o» مانند «سر و جان Saro jan»

     توجه داشته باشيد که در زبان پارسي گاهي از «- هائي» و گاهي نيز از «- هايي» (در شماره هاي 7 و 8 بالا) استفاده مي کنيم که هردو صحيح هستند, ولي بديهي است که براي تمايز آنها از يکديگر, طرز نگاشتن آنها با الفباي پاراتين متفاوت است.

    ضمناً توجه شما را به دو شمارة 6 و 8 در بالا جلب مي نمايم. در اين دو شماره از علامت « ' » استفاده شده است که مفهوم و کاربرد دقيق آنرا در صفحة بعد, در قسمت مربوط به حرف «ع» و «همزه» در الفباي پاراتين خواهيد ديد.

     در همينجا بايد مجدداً يادآوري و تأکيد کنيم که حرف «ه , ـه» در آخر کلماتي مانند «جاده, خانه, باده, زبانه,...» در زبان پارسي تلفظ نميشود و لذا نيازي نيز به نوشتن «h» در انتهاي اين کلمات در الفباي پاراتين نيست, اما در انتهاي کلماتي که اين حرف بصورت «هـ » تلفظ ميشود بايد آن را بصورت «h» نوشت, مانند «